Zərdüşt Əlizadə:azadlıq intellektualı və vicdan satiriki

2 fevral 2026-cı ildə müstəqil Azərbaycanın intellektual, ictimai-siyasi və jurnalistika tarixində xüsusi yeri olan şəxsiyyətlərdən biri — Zərdüşt Məmməd Mübariz oğlu Əlizadənin 80 yaşı tamam olur. Siyasətçi və publisist, Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin və Sosial-Demokrat Partiyasının həmtəsisçisi, əfsanəvi “İstiqlal” qəzetinin baş redaktoru, analitik, tərcüməçi, pedaqoq və sülhyaradıcı kimi o, ölkənin müasir düşüncə həyatında nadir bir tipin təmsilçisidir: sözə peşə kimi deyil, məsuliyyət kimi yanaşan insanın. Dövrün içində düşünən şəxsiyyət Zərdüşt Əlizadə Azərbaycan tarixinin ən dramatik mərhələsində — Sovet İttifaqının dağılması və dövlət müstəqilliyinin bərpası dövründə ictimai səhnəyə daxil oldu. Onun bioqrafiyası yalnız vəzifələr və statuslar ardıcıllığı deyil. Bu, siyasi təlatümlərin içində belə əsas dəyərləri qorumağı bacaran bir intellektualın həyat salnaməsidir. O, heç vaxt kütləvi populyarlığa can atmadı. Onun rolu fərqli idi — cəmiyyətin emosiyalarına yox, düşüncəsinə müraciət edən, prosesləri qabaqcadan görən, illüziyaların təhlükəsini zamanında xatırladan intellektual mövqedən çıxış etmək. Bu səbəbdən onun yazıları çox vaxt narahatlıq doğurur, nəticələri isə “erkən” görünürdü. Lakin zaman keçdikcə həmin mətnlərin nə qədər dəqiq olduğu təsdiqlənirdi. İntellektual köklər və mədəni körpülər 1946-cı ildə Bakıda ziyalı ailəsində doğulan Zərdüşt Əlizadə 1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetində ərəbşünaslıq ixtisasını bitirdi. Misir və Cənubi Yəməndə tərcüməçi kimi fəaliyyəti, daha sonra Azərbaycan EA-nın Şərqşünaslıq İnstitutundakı elmi işi, doktorluq müdafiəsi onun dünya baxışını formalaşdırdı. Azərbaycan, rus və ərəb dillərini sərbəst bilməsi ona yalnız mətnləri çevirmək deyil, mədəniyyətlər arasında mənalar daşımaq imkanı verdi. Xüsusilə Nobel laureatı Nəcib Məxfuzun əsərlərinin tərcüməsi onun fəaliyyətində mühüm yer tutur. Xalq Cəbhəsi: demokratik xətt və radikalizmə etiraz 1988-ci ildə Zərdüşt Əlizadə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin təşəbbüs qrupunun yaradıcılarından biri kimi çıxış etdi və təşkilatın rəhbər strukturlarında təmsil olundu. AXC-də o, demokratik islahatlar, çoxpartiyalılıq və söz azadlığını müdafiə edən intellektual-mərkəzçi xətti təmsil edirdi. Hərəkatın daxilində radikallaşma, etnik maksimalizm və emosional siyasətin güclənməsi fonunda o, bu tendensiyaları açıq şəkildə tənqid etdi. 1990-cı il 7 yanvar tarixində AXC-dən ayrılması şəxsi münaqişə deyil, prinsipial seçim idi. Sonrakı hadisələr onun daxili parçalanma və siyasi mədəniyyətin deqradasiyası ilə bağlı xəbərdarlıqlarının haqlı olduğunu göstərdi. “İstiqlal” — intellektual jurnalistikanın tribunası AXC-dən sonra Zərdüşt Əlizadə Qərbi Avropa sosial-demokrat dəyərlərinə əsaslanan Sosial-Demokrat Partiyasını təsis etdi və “İstiqlal” qəzetinin baş redaktoru oldu. 1990-cı illərin əvvəllərində “İstiqlal” sadəcə mətbu orqan deyildi. Bu, Azərbaycanın ictimai fikrində xüsusi çəkisi olan intellektual platforma idi. O dövrdə “Görək Zərdüşt bu barədə nə yazacaq” ifadəsi cəmiyyətin düşünən təbəqəsində geniş yayılmışdı. Onun yazıları gündəmi yox, tarixi prosesi izah edir, oxucuya müstəqil nəticə çıxarmaq imkanı verirdi. Satira və “Molla Nəsrəddin” ənənəsi Zərdüşt Əlizadənin publisistik irsində satira ayrıca yer tutur. O, Cəlil Məmmədquluzadənin “Molla Nəsrəddin” xəttini davam etdirərək satiranı mənəvi qiymətləndirmə vasitəsi kimi istifadə edirdi. Onun yumoru incə, intellektual, heç vaxt təhqirə və kobudluğa enməyən, lakin hakimiyyətin özündənrazılığını və ideoloji ikiüzlülüyü amansız şəkildə ifşa edən bir üslub idi. Jurnalistika məktəbi və peşə etikası Zərdüşt Əlizadə Azərbaycanda rusdilli publisistikanın yüksək standartlarını formalaşdıran əsas simalardandır. Onun yaratdığı jurnalistika məktəbi bir neçə nəsil peşəkar yetişdirdi. Əlizadə jurnalistikanı qorxunun bitdiyi yerdə başlayan məsuliyyət hesab edirdi. Fakt yoxlaması, düşüncə aydınlığı, ironiya ilə kiniklik arasındakı sərhəd — onun məktəbinin əsas prinsipləri idi. Sülhyaradıcı missiya Əlizadənin fəaliyyətinin daha az tanınan, lakin çox əhəmiyyətli tərəflərindən biri də sülhyaratma missiyasıdır. 1990-cı illərdə o, girovların və əsirlərin azad olunması, itkin düşənlərin taleyinin araşdırılması, vətəndaş diplomatiyasının inkişafı istiqamətində fəal iştirak edib. Tekali prosesi çərçivəsində Georgi Vanyan və digər regional tərəfdaşlarla birgə dialoq ideyasını müdafiə etmişdir. Karyeradan üstün duran prinsip Zərdüşt Əlizadənin şəxsiyyətini fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də yüksək postlara can atmaması idi. Siyasi mühitdə hakimiyyət çox zaman məqsədə çevrildiyi halda, o, kompromislərin qiymətini anlayaraq müstəqil mövqeyini qorudu. Bu müstəqillik onun sözünü daha inandırıcı etdi. İrs və mənəvi istinad nöqtəsi “İkinci Respublikanın sonu”, “Maykl və Mikayıl”, yüzlərlə məqalə və müsahibə — onun irsinin görünən tərəfidir. Əsl irs isə intellektual dürüstlük ənənəsi, sözün məsuliyyətini qorumaq mədəniyyətidir. Zərdüşt Əlizadə kimi fiqurlar zaman keçdikcə daha aydın görünür: dövrün səs-küyü çəkilir və əsas olan qalır — prinsip, təhlil və vicdan. Bu gün o, müstəqil Azərbaycanın ictimai fikrində sadəcə iştirakçı deyil, mənəvi və intellektual istinad nöqtəsi kimi dəyərləndirilir. Arzu Abdullayeva Əli Abasov